Cahide Birgül ve Anlatımın Derinlikleri
Cahide Birgül’ün eserlerini keşfederken, geçmişten gelen bir yankı gibi hissettim. Yıllar önce basılan beş metninden birini okuma listeme eklemiştim ama Meltem Gürle’nin Twitter’daki övgülerini görünce nihayet o kitabı okumak için sabırsızlandım. İlgimi çekti, okudum ve daha fazla derinleşmek istedim. On yıl geçmiş, ama Cahide Birgül’ün etkisi hala taze. Yazarın kaybı beni derinden üzüyor ve diğer eserlerine de göz atmaya başladım; karşılaştıkça okumayı sürdüreceğim. Şu an elimde olan, Everest Yayınları tarafından yeniden basılan bir versiyken, benim okuduğum ilk baskı Metis Yayınları’ndan çıkmıştı. Kitabın ilk sayfasında, yazarın Mürşit’e yazdığı sevgi dolu bir imza var.
Anlatıcı, yazdığı metinlerle gecikmiş bir yüzleşme gerçekleştireceğini belirterek başlıyor. Kişisel tarihin karanlıkta kalan yönlerini açığa çıkarıyor ve bu süreçte güç bulmuş. “Eski bir fotoğrafa bakar gibi kendi gözlerimin içine bakacak ve ‘İşte bu sensin,’ diyeceğim.” (s. 5) ifadesi, zamanla unutulmuş anıların yeniden canlandığını ve bu anıların yazıya dökülmesiyle sağalma sürecinin başladığını gösteriyor. Anlatıcının masası üzerindeki eski defter, hikayenin temelini oluşturan gizemleri barındırıyor; genç bir kızın erkek kardeşine yazdığı yazılar çevresinde şekillenen karakterler ve olaylar, metnin olay örgüsünü oluşturuyor. Ancak bu defterdeki yazılar, metin içerisinde kendi formlarıyla yer almıyor. Anlatıcıda uyandırdığı duygular üzerinden oluşan olay örgüsü, yalnızca tek bir perspektiften görülebiliyor, bu nedenle anlatıcının dürüstlüğü ve sezdirdiği unsurlar üzerine dikkatli bir şekilde yaklaşmamız gerekiyor.
Örneğin, anlatıcının öğrencilik dönemleri, müdürün odasında kopya çekmenin hesabı sorulurken, Esin adındaki karakteri öğreniyoruz. Esin’in annesi öğretmen; müdür, Esin’i azarlarken klasik tiratlarından birini okuyor. Kızın bacaklarına yönelik olan bölümler, hatırlanmak istenmeyen anıları içerdiği için dolaylı bir dille anlatılıyor ama okur, adamın tacizini sezebiliyor. Bu tür travmatik olayların dile getirilmek istenmediğini anlıyoruz; bu bir teknik iş ve Birgül bu konuda çok ustaca bir iş çıkarıyor. Dört aylık bir süreci takip edeceğiz ama Esin’in geçmişe doğru çıktığı yolculuklar, ana çizgiyi genişletiyor; dört ay, bir ömre dönüşüyor.
Deniz’den, teyze kızından gelen bir mektup, Esin’i oldukça telaşlandırıyor. Evde dördüncü bir birey için yer yok; zaten babasıyla birlikte yaşadığı ve annesine dair anılarla sıkıştığı evde birinin daha gelmesini istemiyor. Baba, tekerlekli sandalyesiyle yeterince yer kaplıyor ve eşinin yıllar boyunca duyduğu ezikliğin etkisinden kurtulduğu için güveni de evin köşesine sığmaya çalışıyor ama Esin’e sürekli zorluk çıkarıyor. Farklı bölümlerde anlatılan meseleleri bir araya getiriyorum; yoksa akış içinde bunlar gözden kaçıyor. Selcan Abla ve Kenan’ı da en başta görüyoruz. Kenan henüz piyasada olmasa da Selcan Abla, haftanın neredeyse her günü geliyor, evi toparlayıp gidiyor. Esin’in annesinden kalan bir miras olarak, aileyi derleyip toparlayan kadın rolünü üstleniyor. Esin’in gariplikleri için ne söyleyebilirim, onu bilemiyorum. Örneğin, karşı dairedeki komşulardan bahsediyor; daha önce dairede yaşayan bir çiftin kadınının intihar ettiğini öğreniyoruz. Esin üzülüyor, “keşke ben taşındıktan sonra atlasaydı” diye düşünüyor. Bu şekilde, kendi varsayımlarının Selcan Abla’nınkilerle karşılaştırılmasını sağlıyor.
İnce detaylarla Esin’in karakterini inşa etmeye başlıyoruz. Kendi kararlarını kolaylıkla veremeyen bir kadın olduğunu öğrendikten sonra, Kenan ile ilişkisini de yine etrafındakilerin iteklemesiyle başladığını görüyoruz. Kenan mühendis; Fransa’da çalışıyor ve zaman zaman nişanlısı Esin ile görüşüyor. Dört yıllık nişanlılıkları, evlilikle sonuçlanmıyor; aslında her ikisi de ilişkiyi zorla sürdürüyormuş gibi görünüyor. Ancak bunu yine sezgisel olarak çıkarabiliyoruz; Esin, itirafnamesinde bile kendisi için yazdığını söylese de tamamen açık ve dürüst olamıyor, savunma mekanizmaları oldukça güçlü.
Anne oldukça baskıcı ve mükemmeliyetçi; kızı Esin’in kendi gölgesinde büyümesini istiyor. Esin, annesiyle babasının kin dolu intikam oyunlarına tanıklık ederek erken yaşta büyümüş. Her erken büyüyen çocuk gibi, yaşayamadığı çocukluğunu yetişkinliğine taşıyor. Babasıyla olan bağı kopamıyor. Babası da, kızı bırakmak istemiyor. Evde koyu bir hava hâkim; geçmişin ağırlığı ikisini de çökertmiş. Annesinin despotizmi, ikisini de derin bir şekilde yaralamış. Baba, Deniz’in gelmesiyle bir iyileşme süreci yaşayacağını umuyor. Ancak Esin, yıllar önce yaşanan bir olayın utancı yüzünden bu durumu istemiyor. Yazlıkta, Esin’in bir kitabı paramparça olarak bulunuyor; bu durum, annenin dikkatini çekiyor ve kadın, yeğenlerini sorguladıktan sonra erkek olanı azarlıyor. Doğrucu anne, adaletin kılıcı gibi cezayı kesiyor ama çocuklardaki açılacak yaraları düşünmüyor. Esin, aklının köşelerinden çıkarıp bakıyor ve kendini görmeye çalışıyor. “Yıllar boyu çok beğenilen bir evin sahibi oldum ama orada bir türlü huzur bulamadım. Annenin etrafında dolaşırken ne yapacağımı bilemeyerek yürüdüm. Bir şeyler ekledim, bir şeyler çıkardım, ama olmadı. Başaramadım.” (s. 18) Evin öğretmeni, öğrencileriyle dolu bir hayat sürüyor. Sevilen bir kadın olarak, kendini var etme biçimi mesleğiyle belirlenmiş; annelik ise arka planda kalmış gibi görünüyor. Eşle olan ilişkisi de annelikten farksız, dolayısıyla ailenin huzur bulamamasının temel sebebini annede buluyoruz. İkincil sebeplerde, babayla kızın pasifliği de var. Esin, babasının etkisinden rahatsız olsa da, ona olan saygısı büyük; ailenin parçalanmaması için babasının dirayetli duruşuna güveniyor. Kısacası, her şey olup biterken görmezden geldiği şeylerin, babasıyla yaşamaya devam etmesini sağlayacağını umuyor olabilir. Sağlıksız bir aile yapısı, sağlıksız ilişkiler. Esin, yıllar sonra babasına hak vermediğini söylese de, yapılacak bir şey olmadığını da biliyor. Aileye duyduğumuz öfkeyi, aile fertlerinin varoluş biçimlerinin kötücüllüğü üzerine kurmanın mantıksızlığını anladığımızda, bu öfkeyi hafifletiriz. Esin’de böyle bir hafifleme, ancak kendisiyle yüzleştikten sonra gerçekleşiyor; eğer yüzleşme iyi geldiyse.
Biraz hızlanalım. Deniz geldiğinde, evin havası hemen değişiyor. Baba, Deniz’e hayran kalıyor; Esin ise onu istemiyor. Deniz zeki bir kız; okuluna gidip gelmekten başka bir şey yapmıyor ama Esin’in gözünde bir türlü yer bulamıyor. En sonunda, Esin’e neden kendisini sevmediğini soruyor ve bu açıklık, aralarındaki yakınlaşmayı sağlıyor. O andan itibaren, Esin için Deniz’in varlığı büyük bir sıkıntı oluşturmuyor. İlginç bir ilişki var aralarında; Deniz’in öpücüğü Esin’in dudağının kenarını buluyor, fakat bu tür olayların açıklayıcı bir şekilde ele alınmaması, Esin’in karanlıkta bırakmak istediği parçaları oluşturuyor. Okur olarak bize önemli bir görev düşüyor. Kenan’ın dönmesiyle birlikte evin nüfusu dörde çıkıyor ve aslında tahmin edilebilecek sona doğru ilerlemeye başlıyoruz. Finalin öngörülebilirliği, anlatıyı baltalamıyor; zira olayların akışı tatmin edici olmasa da, Esin’in anılarını baştan yaratma biçimi ve anılara dair düşünceleri, metnin odak noktasında yer alıyor. Bu durum, metni sıkı tutuyor.
Geçmişle hesaplaşma süreci, anlatıcıyı kendiliğinden güvenilmez hale getiriyor; bu durumda okura bir dedektif gibi iz sürmek kalıyor. Bu metnin büyük bir bölümünde yaptığımız şey bu; metni değerli kılan da bu. Anıların dile getirilme biçimi üzerine düşünmek, gerçeği geçmişte arayıp bulmak veya bulamamak… Çabanın kendisi önemli. Bu, okunması gereken iyi bir metin.
